Spomenik oslobodiocima Niša

Od početne ideje da se u centru Niša podigne spomenik, pa do njene realizacije proteklo je više od 40 godina.

1897. godine, formirani Odbor za podizanje spomenika, objavio je konkurs, a prvu nagradu je 1900. godine dobio projekat Simeuna Roksandića, ali on nikada nije realizovan.

U periodu od 40 godina, četiri puta je promenjen sastav Odbora za podizanje spomenika,  a čak dva puta je postavljan kamen temeljac.

Tek na konkursu koji je raspisan 1933. godine,  od 23 modela i jedne skice, komisija prvom nagradom nagrađuje rad pod šifrom “Vesnik slobode”, autora vajara Antuna Augustinčića iz Zagreba.

Predsednik Odbora za izgradnju spomenika postaje Dragiša Cvetković i sa Augustinčićem postiže dogovor da rok isporuke spomenika bude 15 meseci. Komisija postavlja i uslov da se spomenik izgradi od jablaničkog kamena, a ne kostolačkog, kako je autor naveo u projektu.

Na spomeniku je obeleženo razdoblje oslobodličakih ratova protiv Turaka, Bugara i Nemaca, a četiri ključne godine su zapisane: 1844. I 1887. godina kao period borbi za oslobađanje od Turaka, kao i 1915. i 1918. godina, početak I kraj Prvog svetskog rata.

Na vrhu spomenika je konjanik – vesnik pobede, Moravac na konju sa zastavom u ruci na kojoj su četiri slova “s” – Samo Sloga Srbina Spasava”.

Niže se nalazi friz koji predstavlja borbu Stevana Sinđelića i njegovih junaka na Čegru, a na severnoj strani prikazan je Kole Rašić koji diže Nišlije na ustanak. Istočna I zapadna strana predstavljaju događaje  vezane za period od 1809. do 1918, godine.

Najniže tačke na spomeniku su četiri reljefa: zakljinjanje Kole Rašića pred protom Petrom Ikonomovićem, ulazak u Niš kralja Milana sa vojskom, zakletva kralja Aleksandra da se rat ima voditi do ujedinjenja svih južnih Slovena, a četvrti reljef predstavlja ulazak kraljeva Petra I Aleksandra u Niš, 29. septembra 1918. godine.

Spomenik je svečano otkriven 28. juna, na Vidovdan, tačno u 11 sati i 20 minuta. Niš su nadletala tri aviona, iz jednog od njih je bačen venac na spomenik, a svečano ga je otkrio knez namesnik Pavle Karađorđević. Ovoj ceremoniji je prisustvovalo 10.000 Nišlija, pevao je crkveni hor “Branko”, a bio je prisutan i sam autor, čuveni vajar Antun Augustinčić.

foto: Vladimir Zaharjašević
foto: Vladimir Zaharjašević

Najveća nagrada Grada Niša, “11. januar”, replika je ovog spomenika, a delo je niškog vajara Mileta Simića.

Piše: Olivera Sašek Radulović

Leave a Reply